ยา Metformin คืออะไร: วิธีกิน ผลข้างเคียง และข้อควรระวัง

คำตอบสั้น ๆ

Metformin เป็นยาตัวแรกที่แพทย์เลือกใช้ในเบาหวานชนิดที่ 2 เพราะปลอดภัย ไม่ทำให้น้ำตาลต่ำเมื่อใช้เดี่ยว และช่วยลดความเสี่ยงโรคหัวใจ ขนาดเริ่มต้น 500 mg วันละ 1-2 ครั้งหลังอาหาร ค่อย ๆ เพิ่มสูงสุด 2,000 mg/วัน ลด HbA1c ได้ 1-2%

Metformin เป็นยาเบาหวานที่ใช้กันแพร่หลายที่สุดในโลกมานานกว่า 60 ปี เป็นยาตัวแรกที่แนะนำสำหรับผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 (Type 2 Diabetes) บทความนี้จะอธิบายตั้งแต่กลไกการออกฤทธิ์ วิธีใช้ ผลข้างเคียง และข้อควรระวังต่าง ๆ

Metformin ทำงานอย่างไร

Metformin (ชื่อการค้า เช่น Glucophage, Glumin, Siofor) เป็นยาในกลุ่ม Biguanides ออกฤทธิ์ลดน้ำตาลใน 3 ทางหลัก คือ (1) ลดการสร้างน้ำตาลจากตับ (Hepatic Gluconeogenesis) (2) เพิ่มความไวของกล้ามเนื้อต่ออินซูลิน (Insulin Sensitivity) และ (3) ลดการดูดซึมน้ำตาลที่ลำไส้ ทำให้ค่า FPG (Fasting Plasma Glucose) และ HbA1c ลดลง 1-2% โดยไม่ทำให้น้ำตาลต่ำเมื่อใช้เดี่ยว ๆ ข้อดีอีกอย่างคือไม่ทำให้น้ำหนักเพิ่มและอาจช่วยลดน้ำหนักเล็กน้อย ดู แนวทางรักษาเบาหวาน

ขนาดยาและวิธีกินที่ถูกต้อง

แพทย์มักเริ่มที่ Metformin 500 mg วันละ 1 ครั้งหลังอาหารเย็น เพื่อให้ร่างกายค่อย ๆ ปรับตัว หลังจาก 1-2 สัปดาห์เพิ่มเป็น 500 mg วันละ 2 ครั้งหลังอาหารเช้าและเย็น และค่อย ๆ เพิ่มจนถึงขนาดเต็มที่ 2,000 mg/วัน (สูงสุด 2,550 mg) ขนาดที่ออกฤทธิ์ดีที่สุดคือ 1,500-2,000 mg/วัน ควรกิน "หลังอาหาร" เสมอเพื่อลดอาการคลื่นไส้ ท้องเสีย รูปแบบ Extended-Release (XR) สามารถกินวันละครั้งและลดผลข้างเคียงทางเดินอาหารได้

ผลข้างเคียงและวิธีรับมือ

ผลข้างเคียงที่พบบ่อยที่สุดคือทางเดินอาหาร (10-30%) ได้แก่ คลื่นไส้ ท้องเสีย ปวดท้อง ท้องอืด รสโลหะในปาก มักดีขึ้นภายใน 2-4 สัปดาห์ วิธีลดอาการคือ (1) เริ่มขนาดต่ำแล้วค่อยเพิ่ม (2) กินหลังอาหารทันที (3) เปลี่ยนเป็น Metformin XR (4) แบ่งกินหลายมื้อ ผลข้างเคียงระยะยาวที่ต้องระวังคือการขาดวิตามิน B12 (พบ 10-30% เมื่อใช้นาน > 4 ปี) แนะนำตรวจ B12 ทุก 1-2 ปี และเสริมหากต่ำ ผลข้างเคียงรุนแรงที่หายากแต่อันตรายคือ Lactic Acidosis ซึ่งมักเกิดในผู้ป่วยไตวาย ตับวาย หรือภาวะขาดออกซิเจน

ใครห้ามใช้ Metformin

ห้ามใช้ใน (1) ผู้ป่วยไตวาย eGFR < 30 mL/min/1.73 m² (2) ตับวายรุนแรง (3) ภาวะ DKA หรือ Hyperglycemia เฉียบพลัน (4) ภาวะขาดออกซิเจน เช่น หัวใจวาย ปอดอักเสบรุนแรง (5) ก่อนทำหัตถการที่ใช้สารทึบรังสี ต้องหยุดยา 48 ชั่วโมง ในผู้ที่ eGFR 30-45 ต้องลดขนาดเหลือไม่เกิน 1,000 mg/วัน ผู้สูงอายุควรตรวจการทำงานของไตทุก 6 เดือน

Metformin กับการลดน้ำหนัก

Metformin อาจช่วยลดน้ำหนัก 2-3 กก. ใน 6 เดือนแรกผ่านกลไกลดความอยากอาหาร ลดการดูดซึมน้ำตาล และเปลี่ยนจุลินทรีย์ในลำไส้ จึงนิยมใช้ในผู้ป่วย PCOS (Polycystic Ovary Syndrome) และ Prediabetes แต่ไม่ใช่ยาลดน้ำหนักหลัก ต้องใช้ร่วมกับการควบคุมอาหารและออกกำลังกาย

Metformin กับยาเบาหวานชนิดอื่น

หาก HbA1c ยังเกินเป้าหลังใช้ Metformin เต็มขนาด 3 เดือน แพทย์จะเพิ่มยากลุ่มอื่น เช่น SGLT2 inhibitors (Empagliflozin, Dapagliflozin), GLP-1 agonists (Liraglutide, Semaglutide), DPP-4 inhibitors (Sitagliptin, Linagliptin), Sulfonylureas (Glipizide, Gliclazide) หรืออินซูลิน ดูรายละเอียดที่ รายชื่อยาเบาหวาน

การติดตามผลขณะใช้ Metformin

ควรตรวจ HbA1c ทุก 3 เดือนช่วงปรับยา และทุก 6 เดือนเมื่อคุมได้ ตรวจการทำงานของไต (Creatinine, eGFR) ทุก 6-12 เดือน ตรวจวิตามิน B12 ทุก 1-2 ปี และดูอาการชาปลายมือปลายเท้าซึ่งอาจเป็นทั้งจากเบาหวานเองหรือการขาด B12 ดู อาการเบาหวาน และ ภาวะแทรกซ้อน

Metformin ในระหว่างตั้งครรภ์และให้นมบุตร

Metformin ค่อนข้างปลอดภัยในการตั้งครรภ์และให้นมบุตร แต่แพทย์ส่วนใหญ่จะเปลี่ยนเป็นอินซูลินในช่วงตั้งครรภ์เพราะข้อมูลความปลอดภัยมากกว่า

การควบคุมระดับน้ำตาลช่วยลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนอย่างไร

เป้าหมายหลักของการรักษาเบาหวานคือการรักษาระดับน้ำตาลให้คงที่ โดยใช้ตัวชี้วัดสองตัวคือ HbA1c (เฉลี่ย 3 เดือน, เป้าหมายส่วนใหญ่ < 7%) และ FPG (น้ำตาลก่อนอาหารเช้า, เป้าหมาย 80–130 mg/dL) เมื่อค่าทั้งสองอยู่ในเกณฑ์ ความเสี่ยงของ Diabetic Retinopathy, Diabetic Nephropathy และ Diabetic Neuropathy จะลดลงอย่างมีนัยสำคัญตามการศึกษา DCCT/UKPDS ขณะเดียวกันการคุมความดันและไขมัน LDL ช่วยลดความเสี่ยง Cardiovascular Disease และ Stroke ได้เพิ่มเติม ในผู้ป่วยเบาหวานชนิดที่ 2 บางรายที่ลดน้ำหนัก 10–15% ภายในระยะแรกของโรค อาจเข้าสู่ภาวะ Diabetes Remission (HbA1c < 6.5% โดยไม่ต้องใช้ยา) ซึ่งลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนระยะยาวลงอีก

ดูภาวะแทรกซ้อนแต่ละกลุ่มที่การรักษาช่วยป้องกันได้:

• เบาหวานขึ้นจอประสาทตา (Diabetic Retinopathy) — สัญญาณเตือนทางสายตาและการตรวจคัดกรองประจำปี
• โรคไตจากเบาหวาน (Diabetic Nephropathy) — ติดตาม eGFR และ UACR เพื่อชะลอการเสื่อมของไต
• ปลายประสาทอักเสบจากเบาหวาน (Diabetic Neuropathy) — อาการชา ปวดแสบ และการดูแล
• แผลเบาหวานที่เท้า (Diabetic Foot Ulcer) — ป้องกันการตัดขาด้วยการตรวจเท้าสม่ำเสมอ
• โรคหัวใจและหลอดเลือดจากเบาหวาน (Cardiovascular Disease) — ลดความเสี่ยง MACE ด้วยการคุม LDL และความดัน
• ความเสี่ยงโรคหลอดเลือดสมอง (Stroke) — สัญญาณ FAST และการป้องกัน

มุมมองการแพทย์แผนไทยประยุกต์

ผู้ป่วยที่ใช้ Metformin บางรายเสริมสมุนไพรไทย เช่น มะระขี้นก ปัญจขันธ์ ขมิ้นชัน งานวิจัยพบฤทธิ์ลดน้ำตาลในบางขนาด แต่ต้องระวังปฏิกิริยาระหว่างยาและภาวะน้ำตาลต่ำ จึงควรแจ้งแพทย์และเภสัชกรก่อนใช้ร่วมเสมอ

งานวิจัยที่เกี่ยวข้อง

1. [Cochrane] Ooi CP, Yassin Z, Hamid TA (2012). Momordica charantia for type 2 diabetes mellitus. Cochrane Database of Systematic Reviews, (8):CD007845. PMID: 22895968. ลิงก์
2. [Cochrane] Leach MJ, Kumar S (2012). Cinnamon for diabetes mellitus. Cochrane Database of Systematic Reviews, (9):CD007170. PMID: 22972104. ลิงก์
3. [PubMed] Allen RW, Schwartzman E, Baker WL, Coleman CI, Phung OJ (2013). Cinnamon use in type 2 diabetes: an updated systematic review and meta-analysis. Annals of Family Medicine, 11(5):452–459. PMID: 24019277. ลิงก์
4. [PubMed] Chuengsamarn S, Rattanamongkolgul S, Luechapudiporn R, Phisalaphong C, Jirawatnotai S (2012). Curcumin extract for prevention of type 2 diabetes. Diabetes Care, 35(11):2121–2127. PMID: 22773702. ลิงก์
5. [PubMed] Suksomboon N, Poolsup N, Boonkaew S, Suthisisang CC (2011). Meta-analysis of the effect of herbal supplement on glycemic control in type 2 diabetes. Journal of Ethnopharmacology, 137(3):1328–1333. PMID: 21843614. ลิงก์

ข้อจำกัดและคำเตือนทางการแพทย์

• การแพทย์แผนไทยประยุกต์ใช้เพื่อการดูแลสุขภาพร่วมกับการรักษาแผนปัจจุบัน ไม่ใช่การทดแทนการรักษาหลัก
• ไม่มีสมุนไพรหรือศาสตร์ใดที่พิสูจน์ได้ว่ารักษาเบาหวานหรือภาวะแทรกซ้อนของเบาหวานให้หายขาด
• ห้ามหยุดหรือลดขนาดยาเบาหวาน/อินซูลิน/ยาความดัน/ยาไขมัน ด้วยตัวเอง โดยไม่ปรึกษาแพทย์ผู้รักษา
• หากใช้สมุนไพรไทยร่วมกับยาแผนปัจจุบัน ควรแจ้งแพทย์และเภสัชกรเพื่อเฝ้าระวังปฏิกิริยาระหว่างยาและภาวะน้ำตาลต่ำ
• ข้อมูลในส่วนนี้เป็นการรวบรวมหลักฐานเพื่อการศึกษา ไม่ใช่คำแนะนำทางการแพทย์รายบุคคล

ประเด็นสำคัญ

• คุม HbA1c ให้ใกล้ < 7% และ FPG 80–130 mg/dL ลดความเสี่ยงภาวะแทรกซ้อนเรื้อรังได้ชัดเจน
• Hyperglycemia เรื้อรังคือกลไกหลักที่ทำลายหลอดเลือดเล็กในตา ไต และปลายประสาท
• ตรวจคัดกรอง Diabetic Retinopathy, Diabetic Nephropathy และเท้าอย่างน้อยปีละครั้ง
• คุมความดันและ LDL ลดความเสี่ยง Cardiovascular Disease และ Stroke
• เบาหวานชนิดที่ 2 บางรายเข้าสู่ Diabetes Remission ได้หากลดน้ำหนัก 10–15% ในช่วงต้น
• การกินอาหารแบบเมดิเตอร์เรเนียนหรือ DASH ช่วยทั้งคุมน้ำตาลและลดเหตุการณ์หัวใจ
• การดูแลร่วมระหว่างแพทย์ พยาบาล นักโภชนาการ และผู้ป่วยให้ผลดีที่สุด

Speakable Summary

คำถามที่เกี่ยวข้อง

• ตรวจคัดกรอง Diabetic Retinopathy ควรเริ่มเมื่อไรและบ่อยแค่ไหน?
• ค่า eGFR และ UACR เท่าไรจึงเรียกว่า Diabetic Nephropathy ระยะเริ่มต้น?
• อาการชาปลายเท้าจาก Diabetic Neuropathy ต่างจากเส้นประสาทถูกกดทับอย่างไร?
• ผู้ป่วยเบาหวานควรประเมินความเสี่ยง Cardiovascular Disease และ Stroke ด้วยเครื่องมือใด?
• การลดน้ำหนักเพื่อหวัง Diabetes Remission ต้องลดเท่าไรและภายในกี่ปี?

คำถามที่พบบ่อย

Metformin กินก่อนหรือหลังอาหาร

กิน "หลังอาหารทันที" เสมอ เพื่อลดอาการคลื่นไส้ ท้องเสีย และเพิ่มการดูดซึม หากลืม สามารถกินภายใน 1 ชั่วโมงหลังอาหาร

Metformin ลด HbA1c ได้กี่เปอร์เซ็นต์

โดยเฉลี่ยลดได้ 1-2% เมื่อใช้ขนาด 1,500-2,000 mg/วัน เป็นยาที่ลด HbA1c ได้มากที่สุดในกลุ่มยากิน

Metformin ทำให้ท้องเสีย ทำอย่างไร

อาการมักดีขึ้นใน 2-4 สัปดาห์ ระหว่างนี้ให้กินหลังอาหารทันที แบ่งกินหลายมื้อ หรือขอแพทย์เปลี่ยนเป็น Metformin XR (Extended-Release) ที่ลดอาการได้ 50%

Metformin ทำให้น้ำตาลต่ำได้ไหม

เมื่อใช้เดี่ยว ๆ ไม่ทำให้ Hypoglycemia แต่ถ้าใช้ร่วมกับ Sulfonylurea หรืออินซูลิน อาจเกิดน้ำตาลต่ำได้

ลืมกิน Metformin 1 มื้อ ทำอย่างไร

หากเพิ่งลืมไม่เกิน 2-3 ชั่วโมง ให้กินทันที หากใกล้มื้อถัดไปแล้ว ให้ข้ามไปเลย ห้ามกินเป็น 2 เท่า

Metformin กินตอนตั้งครรภ์ได้ไหม

กินได้ในบางกรณี เช่น PCOS แต่แพทย์ส่วนใหญ่จะเปลี่ยนเป็นอินซูลินเพราะมีข้อมูลความปลอดภัยในทารกมากกว่า

Metformin ทำให้น้ำหนักลดจริงไหม

จริง แต่ลดได้เพียง 2-3 กก. ใน 6 เดือนแรก ไม่ใช่ยาลดน้ำหนักหลัก ต้องร่วมกับการควบคุมอาหารและออกกำลังกาย

Metformin ทำให้ขาด B12 ได้ไหม

ได้ พบในผู้ที่ใช้นานเกิน 4 ปี ประมาณ 10-30% ควรตรวจ Vitamin B12 ทุก 1-2 ปี และเสริมหากต่ำ

ใครห้ามใช้ Metformin

ผู้ป่วยไตวาย eGFR < 30, ตับวายรุนแรง, ภาวะ DKA, ภาวะขาดออกซิเจน และก่อนตรวจที่ใช้สารทึบรังสี 48 ชั่วโมง

Metformin กับเหล้าเข้ากันไหม

ดื่มสุราในปริมาณมากจะเพิ่มความเสี่ยง Lactic Acidosis และน้ำตาลต่ำ ควรงดหรือดื่มน้อยมาก (ไม่เกิน 1 แก้ว/วัน)

Metformin XR ต่างจากธรรมดาอย่างไร

XR ปล่อยยาช้า ๆ กินวันละครั้ง ลดอาการทางเดินอาหารได้ครึ่งหนึ่ง แต่ราคาแพงกว่า

ราคา Metformin ในไทยเท่าไหร่

Metformin 500 mg แบบสามัญราคาประมาณ 1-3 บาท/เม็ด แบบ XR ประมาณ 5-10 บาท/เม็ด อยู่ในบัญชียาหลักประกันสุขภาพถ้วนหน้า

Metformin ป้องกันมะเร็งได้ไหม

มีงานวิจัยบ่งชี้ว่าอาจลดความเสี่ยงมะเร็งบางชนิด เช่น มะเร็งลำไส้ ตับ แต่ยังไม่ใช่ข้อบ่งใช้หลัก

ต้องกิน Metformin ตลอดชีวิตไหม

ส่วนใหญ่ใช่ เพราะปลอดภัยและมีผลดีต่อหัวใจ แต่หากเข้าสู่ Remission แพทย์อาจลดหรือหยุดได้ ห้ามหยุดเอง

Metformin ใช้รักษา Prediabetes ได้ไหม

ได้ มีหลักฐานว่าลดความเสี่ยงเป็นเบาหวานได้ 31% โดยเฉพาะในผู้ที่มี BMI > 35 หรืออายุ < 60 ปี

Metformin กินตอนเช้าหรือเย็น

แบ่งกินเช้า-เย็นหลังอาหาร ขนาดเท่ากัน หากเป็น XR กินครั้งเดียวหลังอาหารเย็น

แหล่งข้อมูลและบทความที่เกี่ยวข้อง

• อาการเบาหวาน
• ภาวะแทรกซ้อนของเบาหวาน
• การวินิจฉัยเบาหวาน
• แนวทางการรักษาเบาหวานครบทุกขั้นตอน
• คู่มือฉีดอินซูลินที่บ้าน
• รายชื่อยาเบาหวานทุกกลุ่ม
• สมุนไพรรักษาเบาหวาน
• เครื่องวัดน้ำตาลที่บ้าน
• เช็กลิสต์พบหมอเบาหวาน
• เบาหวานหายขาดได้ไหม

สรุปสำคัญ

• Metformin เป็นยาเบาหวานชนิดที่ 2 ที่ใช้มากที่สุดเพราะปลอดภัยและราคาถูก
• ออกฤทธิ์โดยลดการสร้างน้ำตาลจากตับและเพิ่มการตอบสนองอินซูลินของเซลล์
• กินพร้อมหรือหลังอาหารช่วยลดผลข้างเคียงทางเดินอาหาร เช่น ท้องเสีย คลื่นไส้
• ห้ามใช้ในผู้ป่วยไตเสื่อมระดับ 4-5 และระวังเมื่อมีภาวะขาดน้ำ
• ตรวจวิตามิน B12 ทุก 1-2 ปีเพราะ Metformin อาจทำให้ดูดซึมลดลง